Vitamine G+ voor een veerkrachtig voedsellandschap van de 21e eeuw

Kien van Hövell June 26, 2020
8857 keer bekeken 3 comments

Dit zijn de projecten die zijn ingediend voor de Gelderse prijs voor ruimtelijke kwaliteit 2020 met als titel 'Brede blik op ruimte'. Projecten waar we als Gelderlander trots op mogen zijn.

Wil je weten welke projecten genomineerd zijn? Klik dan hier.

In onze samenleving liggen economische, fysieke en sociale waarden ver uiteen. De transitieopgaven van nu vragen om nieuwe relaties en samenwerkingsvormen tussen partijen en sectoren. Landgoed Grootstal werkt samen met eigenaren, gebruikers en genieters om stad en platteland te verbinden en meervoudige waarde te creëren. Vitamine G+ biedt inspiratiekracht om ‘ruimte voor voedsel’ om te vormen tot een participatief, samenhangend en toekomstbestendig voedsellandschap van de 21e eeuw.

Keuzemenu ambities

Klimaatadaptie
Circulaire economie
Biodiverstiteit
Bereikbaarheid
Woon- en leefomgeving

In de gemeente(n)

Heumen en Nijmegen

Omschrijving van de ligging van het project

Landgoed Grootstal vindt zijn oorsprong in een van de eerste ontginningsboerderijen uit de late Middeleeuwen op de zandgronden aan de rand van de Nijmeegse stuwwal. In het gebied is eeuwenlang sprake van gemengde bedrijvigheid in een kleinschalig kampenlandschap, ver weg van de stad. In de jaren zestig tot tachtig van de vorige eeuw grijpt schaalvergroting om zich heen; de kleine diverse teelt akkers en oud heggenlandschap verdwijnen grotendeels. Boomgaarden, een kippenfarm en artificieel bemeste en steeds uniformer wordende akkerteelten volgen elkaar op, met als gevolg een afnemende insecten- en vogelpopulatie, minder biodiversiteit en degradatie van de voornaamste hulpbron: de bodem. De na-oorlogse ontwikkeling van de landbouw verloopt in dit gebied parallel aan de verstedelijking die met rasse schreden tot aan het landgoed oprukt. In plaats van toenadering tussen boer en consument neemt de kloof tussen beide toe, terwijl in de drukke groene contramal ook de natuurwaarden afnemen. De schaal van het project speelt zich daarom af op mesoniveau – een weinig gehanteerde, maar ons inziens veelbelovende schaal van werken; groter dan de buurtmoestuin, kleiner dan productie voor de wereldmarkt. En waar realiseren vanuit de menselijke maat troef is.

Periode van realisatie van het project

2014 - heden

De belangrijkste actoren in en rond het project

Belangrijke actoren in het gebied zijn de landeigenaren, die bereid zijn hun verantwoordelijkheid te nemen in de transitie-opgave. Naast landgoed Grootstal zijn ook Staatsbosbeheer en gemeente Nijmegen met hun grondeigendom geporteerd van de ontwikkeling. Als toetsend en stimulerend orgaan is ook de gemeente Heumen positief betrokken. Ook de agrarische partners die met verduurzaming en de stad-land relatie aan de slag zijn laten allemaal zien dat zij via cross-overs meerwaarde creëeren. In het bijzonder zijn dat: * REGENERATIEVE MODELBOERDERIJ BODEMZICHT, dit jaar gestart op 5 ha. Een koolstofpositieve, biodiverse klimaatboerderij met leerplek. Bodemzicht werkt samen met NIEUWE SYMBIOSE aan de relatie mens en natuur in het Antropoceen, ecologisch zelfbewustzijn, een veranderend wereldbeeld en omgaan met klimaatverandering en biodiversiteitsverlies. Bodemzicht genereert daarmee ‘Food’ én ‘Food for Thought’. * ZELFOOGST MOESTUIN HET HEERLIJKE LAND , 1 ha. Een biodynamische moestuin volgens het Community Supported Agriculture concept: tuinder en leden delen het risico. In 3 jaar is een community van 100 deelnemers opgebouwd met doorgroeimogelijkheid naar 250. In 2020 is een pilot ter bestrijding van armoede gestart met het Nijmeegse Huis van Compassie. * VOEDSELBOS DE HEERLIJKE BOSGAARD start met de aanleg van een voedselbos in 2020 aan de oostzijde van de St Jacobsweg op ca 3 ha grasland. COÖPERATIE ARBRES verzorgt de aanleg en voert het beheer met mensen met afstand tot de arbeidsmarkt, die worden opgeleid tot voedselboswachter. De coöperatie neemt het korte-termijn risico over van de boer en zet een gemeenschap van voedselbos-plukkers op. Met SLOWFOOD RIJNZOET wordt een korte keten opgezet die ambachtelijke regionale producten onder de aandacht brengt en distribueert. Een onverwachte alliantie dient zich aan met de RADBOUD UNIVERSITEIT en RADBOUD UMC voor de financiering van bomen uit de besparing van printkosten. De ondernemers brengen ook hun eigen netwerken mee. Zo werkt Bodemzicht samen met Patagonia, Ecosia en het Healthy Landscape project van de Radboud Universiteit. Dankzij het LAB vinden ook allerlei kruisbestuivingen plaats. Zo ligt er een sterke relatie met het middelbaar onderwijs via het nabij gelegen Kandinsky College, is Grootstal de plek waar al drie jaar de The Plant Voedselbos Ontwerpcursus wordt gegeven in samenwerking met Wouter van Eck, en vindt ook het project Verrijkende Landbouw en het initiatief Bewust Bodemgebruik, RVN@, De Bastei, IVN, SOIL4U etc de weg naar Grootstal, evenals talloze studenten van de HAN, WUR, Rijksuniversiteit Groningen, RUN, Van Hall Larenstein, Hogeschool Gent (B),… Dit zijn allemaal interacties die bijdragen aan de versnelling van de landbouwtransitie.

Beknopte beschrijving van het gerealiseerde project

In een grotendeels geërodeerd landbouwgebied van 30 ha aan de stadsrand van Nijmegen ontstaan de nieuwe contouren van een cultuur- en natuurrijk voedsellandschap, waarvoor de ontwerpende hand het framework voor transitie heeft aangelegd: met creatieve labruimtes, kansen voor ondernemers, duurzaamheidsambities en participatieve recreatie. Als alternatief en oplossing voor boerencrisis, verlies aan biodiversiteit, en klimaatverandering bundelt Grootstal in samenwerking met gebiedspartners een verscheidenheid aan nieuwe grondgebonden landbouwbedrijfsvormen. Zij vormen een transitiecollectief, dat samen met het landgoed handen en voeten geeft aan kringlopen en natuurinclusieve landbouw. De ondernemers op het landgoed staan in directe verbinding met de stad, de creativiteit en innovatiekracht van burgers en hun netwerken. Ook voor hen is het landschap uitnodigend, heilzaam en inspirerend. Landgoed Grootstal kent daarmee nu al het vliegwiel-effect, waar de interactie van complementaire waarden leidt tot nieuwe vormen van synergie: ‘meervoudig is het nieuwe effectief’! Een succesvolle transitieopgave stuurt op de samenhang van het gebied als geheel, dus ook voor de gronden buiten het landgoed. Het individuele belang wordt ingezet voor het collectieve belang van de toekomstbestendigheid van het geheel. En individuele ondernemers en recreanten profiteren van de collectieve samenhang van landschap, ecosysteem en passende functies. Daarin speelt de economische kant een rol, evenals de sociaal- maatschappelijke en fysiekruimtelijke component. Als die drie in evenwicht zijn, versterken ze elkaar. Daarmee versnellen we de transitie! Onze benadering is holistisch en integratief. We denken de beoogde koersverandering alleen te kunnen bereiken als we problemen in hun samenhang zien, relevante actoren weten te verbinden, en complementaire stakeholders in hun kracht kunnen zetten. Het meervoudige ‘landgoedmodel’ is daarom als metafoor ingezet voor de gebiedsontwikkeling van Grootstal en omgeving. Landgoederen verbinden van oudsher een patchwork aan groene, economische en sociale functies met elkaar, samen meer dan de som der delen. De synergie die hieruit ontstaat vertegenwoordigt waarde, afzonderlijke delen dragen daaraan bij, niet automatisch of uitsluitend in geld, maar ook in wederkerigheid via gedeeld rentmeesterschap, waardentransacties, uitruil van overwaarde of systeemdiensten. Voor de basisinfrastructuur van de transitie zijn in samenhang drie opeenvolgende ontwerpopgaven gerealiseerd: voor twee multifunctionele bouwwerken en voor de casco-benadering van het transitielandschap. Dit plan maakt zinvolle interacties tussen mens en natuur, tussen partijen en taken mogelijk, evenals het zinvol combineren van continuïteit en flexibiliteit, van productie- en verblijfsruimten. We onderscheiden daarbij: -> een gezicht naar binnen: het landschap als een ‘living lab’, waar partners en creatievelingen kunnen experimenteren en leren; -> een gezicht naar buiten: een voor bezoekers en participanten herkenbaar en uitnodigend landschap, met ruimte voor nieuwe ervaringen. En dragen daarmee bij aan de klimaatadaptatie, biodiversiteit, een circulaire economie, de aantrekkelijkheid van het gebied en een goed en gezond woon- en leefklimaat.

Opmerkelijke ruimtelijke kwaliteiten uitgelicht

Ruimtelijke kwaliteit en ontwerp als motor voor transformatie. • Als uitwerking van de visie van landgoed Grootstal – verbinding tussen Stad en Land (1997) – zijn resp. in 2014 en 2017 in de historische kern van het landgoed twee zorgvuldig ontworpen bouwopgaven gerealiseerd: ieder op eigen wijze een onmisbare infrastructurele voorziening en inspiratiebron voor het groeiende consortium van duurzame ondernemers en hun bezoekers. -> Het PAVILJOEN (Bob Meltzer, 2014) als poort naar het landgoed met geïntegreerd winkeltje nabij de stad. Met een letterlijk beleefbare vertaling van het contrast tussen stedelijk weefsel en het groene cultuurlandschap in het ontwerp; -> Het LAB (Henri Borduin, 2017) als centrale spil voor innovatie en participatie in de landbouwtransitie van het achterland. Het duurzame houten gebouw (bekleed met larix van eigen bodem) volgt de principes van de Gulden Snede en maakt via de lichtinval op verrassende manier verbinding met het landschap. Dit ontwerp werd finalist voor de Dutch Daylight Award 2018. -> Het GEBIEDSONTWERP (WING/Arda van Helsdingen, 2019) breekt als gebiedsproces én als resultaat een lans voor de ruimtelijke kwaliteit van duurzaam landgebruik nabij de stad. Een ‘inclusief’ systeem, dat niet alleen als ordening, maar ook als beeld en ervaring bijdraagt aan een gezond ecosysteem, waar mensen, planten, dieren en organismen deel van uitmaken. En waarbij ontwerp grote toegevoegde waarde heeft om de samenhang tussen voedsel, landschap en mensen te begrijpen en te vernieuwen. In de casco-benadering zijn de drie principes van het ‘landgoedmodel’ vertaald: • het via interactie optimaliseren van verweven functies in plaats van het maximaliseren van sectorale waarden; • continuïteit vanuit samenhang en verbinding met de omgeving; • voldoende flexibiliteit om ook in volgende generaties nog pragmatisch en effectief te kunnen blijven reageren op de tijdgeest. Deze principes maken dat belevingswaarde, gebruikswaarde en toekomstwaarde van het nieuwe landschap, ongeacht schaal of ouderdom, door de tijden heen kan blijven evolueren zonder dat daarbij bestaande waarden verloren gaan. Een dergelijke interdisciplinaire en waardengedreven kijk op beheer en ontwikkeling, kan de oplossingsruimte en positieve impact van beslissingen vergroten. Tot slot presenteert het gebiedsontwerp in de omgang met publieke toegankelijkheid, gastvrijheid en beslotenheid een verbrede, participatieve kijk op recreatie, waar het accent ligt op betrokkenheid en gedeeld 'eigenaarschap'. In dit tijdperk is de verwachting dat dit de transitie naar duurzaam landgebruik zal helpen versnellen.

Plan- en ontwerpproces

In de langzaam evoluerende ambitie vanuit particulier opdrachtgeverschap heeft de ontwerpende hand telkens een belangrijke rol gekregen. Bij de gebouwen lag het accent van consultatie voornamelijk bij de (beoogde)gebruikers van de bouwwerken. Kenmerkend voor het veel bredere gebiedsproces, was een ontwerpbenadering die geactiveerd werd door de Prijsvraag Brood en Spelen en als voorbeeld werd ondergebracht bij het transitie-initiatief SOIL4U. Vanuit een reflectieve attitude met optimaal gebruik van de vrije ruimte voor dialoog, is samen met de voornaamste stakeholders voortdurend geschakeld tussen een verkennende en oplossende manier van denken. • Ten eerste door de gebiedsdialoog op waarden niveau te starten met bereidwillige landeigenaren en experts in bijzijn van de beide gemeenten (Diner Pensant, 2017 olv Jannemarie de Jonge). Een belangrijke uitkomst was het bewust durven loslaten van de eigendomsgrenzen, zodat voor het ontwerp niet het kadaster maar het landschap leidend kon zijn. • Ten tweede door de toegankelijkheid van het gebied en verbondenheid tussen boer en burger te sonderen, wat de kansen heeft vergroot om de afhankelijkheidsrelatie tot een succes te maken. Een van de uitkomsten is bijvoorbeeld de thema's en droombeelden die tijdens Foodwalks werden aangedragen door bezoekers en congresgangers tijdens Green Capital (oktober 2018 olv Arda van Helsdingen). Ook droegen student-onderzoeken en stages bij aan de inzichten over voedselketens, wensen op wijkniveau, agro-ecologie, waardendiagram etc. • Ten derde in het proces naar een effectieve ruimtelijke ordening van de interactie tussen de agrarische stakeholders die in het gebied aan de slag gaan (najaar en winter 2019 olv Arda van Helsdingen). Aanvullende ontwerpvragen die uit deze sessies kwamen waren: Op welke manier kan het landschap gezonde voedselproductie verbinden met de stad? Hoe om te gaan met continuïteit en flexibiliteit in een agrarisch productielandschap? Hoe kan de inrichting kwaliteiten bieden die in de stad schaars zijn zoals, rust, ruimte en groen? Hoe kunnen ondernemers, kunstenaars, bestuurders, onderzoekers, bezoekers en afnemers er inspiratie vinden voor onderzoek en innovatie? Hoe kunnen andere relevante stedelijke netwerken zich identificeren met het gebied? Hiermee werd benadrukt dat het belang van het landschapsontwerp in dit geval niet alleen ligt in het presenteren van een eindbeeld, maar in het identificeren van meervoudige waarde (waarde met een bredere oriëntatie dan monetaire winst), regeneratieve principes van hulpbronnen, samenwerkingsvormen tussen stakeholders, participatie van stedelingen en de gewenste maatschappelijke impact. In die geest werd aanvullend met Jan Jonker, hoogleraar duurzaam ondernemen, het nieuwe Businessmodel Template getest met een zeer gemeleerd gezelschap van 45 personen, waaronder de ondernemers op het landgoed, stakeholders uit het stedelijk netwerk, omwonenden, ondernemers, institutionele partijen uit de stad, creatieven etc. (2 sessies in juni en sept 2019).

Ambities en opgaven voor de toekomst

Op de wensenlijst staan de volgende stappen: • onderzoek m.b.t. een klimaatadaptieve waterhuishouding en eventuele vijvers (ism Bodemzicht, Vitens en Waterschap) – een gezicht naar binnen. • uitwerking van een ‘huisstijl’ voor verharding, entrees, bebording en inrichting rond het centrale hart, de directe omgeving van het LAB; - een gezicht naar buiten. De volgende ontwikkelingen zijn afhankelijk van derden, maar zouden we ook graag bij de ambities voegen: • het volgens plan doortrekken van de dwarsas naar oost en west; • complementaire functie van de leegstaande manege in kringloop of ander verband; • verduurzaming agrarisch gebruik door de (nog) niet actief bij de transitie aangehaakte pachters; • sanering verontreinigde plekken; • onderzoek naar de mogelijkheden voor een klompenpad dat de diverse voedselinitiatieven in het omliggende gebied verbindt. • naar analogie van Park Lingezegen aan de noordzijde van Nijmegen ook ten zuiden een dergelijke ontwikkeling laten ontstaan als schakelzone tussen stad en platteland.

Wat is jouw betrokkenheid bij het project?

persoonlijk: landgoedeigenaar/beheerder en initiatiefnemer voor de brede opgave - vanuit de visie op rentmeesterschap dat we bodem en landschap niet slechter mogen doorgeven aan de volgende generaties; professioneel: gebiedsregisseur / transitiegangmaker - vanuit de overtuiging dat de diverse transities het landschap fundamenteel gaan veranderen en dat de ontwerpende hand en lokale gemeenschappen daarin een belangrijke sturende rol hebben.

Images

Economisch lab met het nieuwe Business Model Template (Jan Jonker)

impressie van de Voedsel Anders Conferentie op Grootstal, 2018

Comment

Twitter

On the map

3  Comments

Fields with an * are required.

We use CAPTCHA to prevent spam. Tick the checkbox to continue. You might be asked to select certain images

One moment ...
Kien van Hövell June 27, 2020

foto landgoedLAB: Jeroen Musch

 

A July 02, 2020

Heel mooi wat er allemaal op Grootstal gebeurt! 

Annette Polman July 15, 2020

Prachtig innovatief project geeft hoop voor de toekomst. Mooi voorbeeld van waardecreatie door samenwerken vanuit vele disciplines. Bovendien ook toepasbaar op andere locaties en daarmee inspirerend. 

Verdient een plek op de shortlist! 

Cookie settings