Graangeluk op de Veluwezoom

Janneke Bruil May 24, 2020
9729 keer bekeken 0 comments

Dit zijn de projecten die zijn ingediend voor de Gelderse prijs voor ruimtelijke kwaliteit 2020 met als titel 'Brede blik op ruimte'. Projecten waar we als Gelderlander trots op mogen zijn.

Wil je weten welke projecten genomineerd zijn? Klik dan hier.

Graangeluk brengt cultuurhistorische bosakkers terug op de Veluwezoom-West. Met biodiversiteit en graangewassen voor streekproducten draagt dit project bij aan een vitaal landschap. Zo herstelt de regionale markt en ook de verbinding tussen burger & boer, stad & platteland en landbouw &natuur.

Keuzemenu ambities

Klimaatadaptie
Circulaire economie
Biodiverstiteit
Woon- en leefomgeving

In de gemeente(n)

Wageningen en Renkum

Omschrijving van de ligging van het project

De Graangeluk-natuurakkers bevinden zich op 7 hectare historische graanakkers in het bos op de Wageningse Berg en op Landgoed Quadenoord in het Renkums Beekdal. De Wageningse akker ligt binnen de bebouwde kom, bovenop de Wageningse stuwwal met uitzicht over de uiterwaarden van de Rijn. Landgoed Quadenoord is een deel van het Renkumse buitengebied dat toegankelijk is voor (en geliefd bij) recreanten uit de twee gemeenten en omstreken.

Periode van realisatie van het project

2017 - heden

De belangrijkste actoren in en rond het project

• Marcel van Silfhout (initiatiefnemer/kartrekker) • Grebbeveld Schapen & Zo, Bennekom • Stadbrouwerij Wageningen • Vloermouterij Masterveld, Winterswijk • Bakkerij Tom van Otterloo, Arnhem • Stichting Vrienden van GraanGeluk • Provincie Gelderland • Gemeente Renkum • Gemeente Wageningen • Producentenplatform Wageningen Eet Duurzaam • BV Landgoed Quadenoord • Coöperatie Heideboeren Veluwezoom i.o. • Centrum voor Genetische Bronnen Nederland, CGN (Zadenbank) • Biodivers Natuurzadenmengsels • Stichting Zeldzame Huisdierrassen, SZH • Landgoed Velhorst • Landgoed Zuijlenstein (Leersum) • Louis Bolk Instituut • Natuurbalans • Stichting Gelders Landschap & Kasteelen • Coöperatie Burgerboerderijen • Peter Verbeek (Natuurbalans) en Udo Prins (Louis Bolkinstituut) • Stichting Biotoopverbetering (Renkum) • Maatschap R. Achterstraat • Loonwerkbedrijf Dirk Dorresteijn • Loonwerkbedrijf Jan Gerritsen • Slowfood Rijnzoet

Beknopte beschrijving van het gerealiseerde project

Graangeluk versterkt de sociaal-maatschappelijke en ecologisch-economische verbindingen tussen inwoners en boeren, schaapsherders, boswachters, bakkers, molenaars, imkers en vele anderen op de westelijke Veluwezoom via de herinvoering van cultuurhistorische natuurakkers. Oud-Wageninger Anton Zeven bracht in de jaren 70 een zakje zaad van het Veluws Kruiprogge naar een zadenbank in Oost-Duitsland. De vorig jaar overleden Loek Hilgers haalde dit Veluwse kruiproggezaad weer terug naar Nederland en vermeerderde het in zijn tuin tot 23 kilo zaaizaad. Die voorraad is door Graangeluk-initiatiefnemer Marcel van Silfhout sinds 2018 opgeteeld op het Wageningse Westerbergveld, naast zomergerst en het eveneens zeldzame Grijze Brabants Zandboekweit. Boekweit bloeit maar liefst honderd dagen, dus de akker trok ongekend veel insecten, wilde bijen en vlinders. Boekweit heeft geen bemesting nodig en is dus een perfect (glutenvrij) gewas voor zandgronden en de landschappelijke ‘Graangeluk-beleving. Deze teelten worden gecombineerd met inheemse akkeronkruiden zoals korenbloem, glad biggenkruid en akkerogentroost zodat ook insecten, wilde bijen en akkervogels weer gedijen. De granen worden ook opgeteeld op de wat grotere bosakkers op Landgoed Quadenoord in samenwerking met plaatselijke loonwerkers en ecologen. Een koppel zeldzame Veluwse Heideschapen met lammetjes van Grebbeveld Schapen & zo heeft in november 2019 de na-beweiding gedaan en kwam eind maart 2020 de akkers begrazen. Deze oeroude teeltmethode via schapenbegrazing (heidelandbouw) zorgt ervoor dat het Kruiprogge uitstoelt en de graanopbrengst hoger wordt. Ook verspreiden de schapen de zaden van de akkeronkruiden op natuurlijke wijze. Van deze agro-ecologische natuurakkers is in 2020 voor het eerst zowel ambachtelijk Veluws streekbrood gemaakt (door de Arnhemse bakker Tom van Otterloo) als Graangeluk-natuurbier (van de Stadsbrouwerij Wageningen in samenwerking met Vloermouterij Masterveld uit Winterswijk). Een echt Gelderse samenwerking dus. Dit werd in maart 2020, net voor de Corona-lockdown, feestelijk gepresenteerd op het Wageningse Westbergveld in aanwezigheid van wethouder, betrokkenen en omwonenden. Het brood en het bier vinden inmiddels gretig aftrek. Het project Graangeluk heeft reeds geleid tot een levendig gerevitaliseerd historisch graan-cultuurlandschap. De inheemse zeldzame akkeronkruiden bieden voedsel voor insecten, bijen, vlinders, akkervogels, bodemleven en wilde zoogdieren (reeën, dassen, herten). Ook draagt Graangeluk bij aan de ontwikkeling van nieuwe (agro) ecologische verdienmodellen en ontstaat er een belevenislandschap op basis van een natuurinclusief en klimaatbestendig landbouwmodel. Daarbij speelt het cultuurhistorisch herstel van rol en positie van de gescheperde schaapskudde een centrale rol als begrazer, bemester en natuurlijke verspreider van inheemse akkeronkruiden. De gezonde streekproducten van eigen heide, bos, gras- en akkerland zijn voor inwoners en toeristen de kers op de taart.

Opmerkelijke ruimtelijke kwaliteiten uitgelicht

Het nieuwe aan Graangeluk is dat het project historische natuur(bos)akkers terugbrengt in het Veluwse bos-, heide- en boerencultuurlandschap met daarop zeldzame inheemse ‘rode-lijst’ akkeronkruiden en traditionele, extensieve graangewassen om daarmee streekbrood- en bier te produceren. Oude akkers (de vroegere enkeerd- en esgronden) worden, na jaren aan de natuur te zijn ‘gegeven’, weer in productie genomen als biodiverse natuurakker waar gezonde graanproducten worden geteeld voor regionale verwerking en consumptie. Die akkers op Quadenoord lagen er al sinds 1990 vrijwel onbeheerd bij. Door organische stof en vaste mest toe te voegen aan de bodem worden zowel de watervasthoudendheid als vruchtbaarheid bevorderd wordt bovendien veel stikstof en CO2 gebonden. Graangeluk draagt op deze manier dan ook aanzienlijk bij aan herstel van landschap en bodem. Zeker omdat de combinatie met inheemse akkeronkruiden zorgt voor een rijk en gevarieerd leven op en onder de grond. De natuurakkers in heide en bos liggen bovendien langs populaire routes van wandelaars en andere recreanten, die op deze manier met duurzame voedselproductie, cultuurhistorisch landschap en biodiversiteit in aanraking komen. De prachtige korrel van het traditionele Veluws Kruiprogge wordt zeer gewaardeerd door bakkers, molenaars, brouwers en mouters. Het feit dat het brood en bier ook daadwerkelijk geproefd kan worden, versterkt de verbinding van mensen met het landschap en de historie van de regio nog meer. Graangeluk koerst op het herstellen van het concept van de ‘marke’ (of buurschap) op de Veluwezoom-West, via de invoering van een circulair heidelandbouwsysteem en -landschap. Zo ontstaan prachtige cultuurhistorische natuur(bos)akkers die voedsel leveren voor de natuur (via biodiversiteit) en voor de mensen op en om de Veluwezoom- West.

Plan- en ontwerpproces

In 2015 is Marcel van Silfhout begonnen met het ontwikkelen en uitdragen van het Heideboerderij-concept. Daarop volgden vele onderzoeken. Bijdragen aan de planontwikkeling kwam van zowel het Ministerie van Landbouw Natuur en Voedsel als de Provincie Gelderland en diverse andere organisaties en experts. Vanaf 2017 heeft Van Silfhout het Graangeluk-project opgestart; eerst in Wageningen (Westbergveld) en later in Renkum (Landgoed Quadenoord). Hij zocht samenwerking met de Bennekomse agrariërs Reijer en zijn zoon Rutger Achterstraat (Maatschap Achterstraat de Koning ) en Renkumse loonwerkers (Dirk Dorresteijn, Bob van Santen) om in plaats van gangbare mais, historische granen te telen op het Westbergveld. Zij waren mede enthousiast omdat granen beter zijn voor de bodem. In dat eerste jaar werd Aalter Troshaver geteeld en het stro is gebruikt om de organische stof in de bodem te verhogen, in het voorjaar van 2018 aangevuld met bokashi en vaste mest. In de zomer van 2018 startte er een onderzoek in samenwerking met Peter Verbeek (Natuurbalans) en Udo Prins (Louis Bolk Instituut). Zij zaaiden zeldzame akkeronkruiden in, namen bodemmonsters en gaven ecologische adviezen voor het akkerbeheer. In 2018 is er zomergerst, boekweit en Veluws Kruiprogge ingezaaid. Vooral de rogge is bijzonder (zie boven), omdat dit een uiterst zeldzaam gewas is dat door wijlen Loek Hilgers (Stichting Oerakker) uit de Oostduitse zadenbank was gehaald om tot 29 kilo te vermeerderen. Tot ieders verassing deed het kruiprogge het geweldig en leverde 200 kilo op. De hoogte van het gewas ging over de twee meter en de prachtige korrel is geliefd bij molenaars, bakkers, brouwers en andere graanverwerkers. Op Quadenoord is in 2018 voor het eerst ook een kleine akkerrand ingezaaid met het uiterst zeldzame Grijze Brabants Zandboekweit. Ook de akkerkruiden deden het heel goed: er groeiden maar liefst 12 inheemse soorten die op de rode lijst staan en dus bedreigd zijn. In 2019 was er voldoende rogge om twee keer honderd kilo in te zaaien. Hiermee is letterlijk een Veluws graangewas geherintroduceerd op de Veluwezoom! De oogst in 2019 was boven verwachting, zowel van de zomergerst als de rogge: in totaal 2500 kilo graan. Het oogsten van het boekweit blijft een bijzonder lastig gegeven, de bijnaam van het gewas is niet voor niets ‘jammerkoren.’ Toch is het gelukt om de voorraad uit te breiden naar 55 kilo die in 2020 is verdeeld over vier akkers om risico op misoogst te spreiden. De rogge is ingezet om het Veluws tarwerogge-brood te maken (door Tom van Otterloo) en om te gebruiken in het door Stasbrouwerij Wageningen gebrouwen Graangeluk-bier. In het najaar van 2020 worden er nieuwe producten verwacht. Bovendien zijn er inmiddels samenwerkingen gestart met andere boeren om deze gewassen te gaan telen op in totaal zo’n 25 hectare agroecologisch, duurzaam beheerde akkers.

Ambities en opgaven voor de toekomst

Op de Veluwezoom is in de afgelopen twintig jaar zo’n 5000 hectare boerenland uit productie gehaald in de beweging ‘terug naar de natuur.’ Graangeluk betreurt die ontwikkeling, omdat daarmee het boerencultuurlandschap verdwijnt als leverancier van voedsel voor mensen en van nutriënten en mineralen voor insecten, (akker)vogels, bijen, vlinders en wild op de Veluwe. De ‘verschraling’ is hier wel heel letterlijk genomen. Bos- en heideakkers zijn bovendien ook nodig om de stikstof kwijt te kunnen. Graangeluk bepleit daarom de agro-ecologische en economische revitalisering van de Veluwezoom door het herstellen van het aloude kringloop heidelandbouwsysteem met gescheperde schaapskuddes. Voor verdere uitrol kijken initiatiefnemers zowel naar bestaande reguliere landbouwgronden als natuurgronden die voorheen agrarisch waren (zoals braakgelegde oude enkeerdgronden). Uiteindelijk wil Graangeluk meerdere Veluwezoomboeren en beheersorganisaties zoals Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten en Gelders Landschap bereid vinden om de gevolgde werkwijze over te nemen en op grotere schaal toe te passen. Daarbij wordt ook gekeken naar het gebruik van (liefst moderne) potstallen. Juist die potstallen zijn ideaal voor het vastleggen en afvoeren van stikstof. Tevens vormen ze een blikvanger, en kunnen ze dienen als cultuurhistorisch toeristisch en educatief centrum. Door de komst van de wolf is het bovendien ook noodzaak om schaapskuddes veilig binnen te kunnen sluiten in de nacht. Er zijn meerdere opties: van een eenvoudige kapschuur, een schaapskooi tot meer multifunctionele gebouwen met gekoppelde educatieve en toeristisch-recreatieve functies. Niet eens zo lang geleden stonden er nog zo’n honderd potstallen op de Veluwezoom, daar is nog maar één kleine van over die nog gebruikt wordt, op de Posbank. Graangeluk is erop gericht het publiek te betrekken en bewust te maken van de vele kwalitatieve en ecologische voordelen die deze wijze van landbouw met zich meebrengt. Daarom wil Graangeluk op basis van de inzichten die de afgelopen drie jaar zijn opgedaan, komen tot een handleiding waarin de bevindingen op een systematische wijze en met foto’s en illustraties in beeld gebracht worden. Graangeluk heeft inmiddels voldoende inzicht en data opgeleverd om de Provincie Gelderland de systemisch-integrale sleutel te geven van een integraal beleid dat de Veluwezoom-West als marke herstelt en een compleet CO2- en stikstof- bindend, circulair heidelandbouwsysteem her-invoert. Ze wil samen met provincie, gemeentes, ministerie en vooral de boeren en burgers naar een gebiedsgerichte aanpak die tussen 2023 en 2030 geïmplementeerd kan worden.

Wat is jouw betrokkenheid bij het project?

Professioneel, als beleidsmedewerker bij de gemeente Wageningen

Bijzonderheden

Het bijzondere en tevens complexe aan Graangeluk is de integrale systemische aanpak. Er komt een ongekend aantal belangrijke beleidsdoelstellingen in samen: biodiversiteit, cultuurhistorie, landbouw, recreatie, gezondheid, CO2-vastlegging, sociaaleconomische en maatschappelijke her-verbinding door herstel van de lokale en regionale markt (van akker naar molenaar – bakker en consument) en bovenal: het weer gezond en vruchtbaar maken van akkerbodems en kruidenrijke graslanden in samenhang met de complete habitat van (voedsel)bos en heide. Daar is lang over nagedacht. Een sectorale en ad-hoc aanpak zoals in de afgelopen twintig jaar het geval is geweest, heeft volgens de initiatiefnemers tot versnippering en het niet-behalen van die doelstellingen geleid. De biodiversiteit is nog verder achteruitgegaan, evenals de agro-biodiversiteit en de (belevens)kwaliteit van het verrommelende cultuurlandschap. En dat op de ooit zo schilderachtige Veluwezoom, bekend van romantische meesters als Bilders en Koekoek (Haagse/Oosterbeekse school). Boeren zitten in de knel, want intensieve gangbare landbouw op de laatste stukjes overgebleven landbouwpercelen op de Veluwezoom levert onvoldoende rendement op, terwijl de akkerbodems uitgehongerd raken door teveel gebruikt van kunstmest. De inzet van gewasbestrijdingsmiddelen is evengoed ongewenst, maar er is veel voor nodig om de hoge onkruiddruk op schrale zandgronden op een renderende en ecologisch verantwoorde manier in balans te brengen met natuur en voedselproductie. Uniek aan Graangeluk is dat er gebruik wordt gemaakt van multidisciplinaire, wetenschappelijke kennis én de terrein- en landbouwkennis van bestaande boeren en loonwerkers. Zowel gangbare als biologische agrariërs doen mee omdat ze Graangeluk als ‘de juiste richting’ ervaren. Het is kortom een zaak van proefondervinderlijk experimenteren en onderzoeken waar de balans tussen boeren en natuur ligt, gebruikmakend van de ecologische en cultuurlandschappelijke kwaliteiten van het gebied.

Images

Dit ambachtelijk bier is helemaal Gelders

Comment

Twitter

On the map

0  Comments

Fields with an * are required.

We use CAPTCHA to prevent spam. Tick the checkbox to continue. You might be asked to select certain images

One moment ...
Cookie settings